Czas uczynić sektor transportu priorytetem: komunikat Litewskiego Stowarzyszenia Innowacji Transportowych

Litewskie Stowarzyszenie Innowacji Transportowych oświadczyło, że konieczne jest uczynienie sektora transportu priorytetem i przedstawiło rekomendacje rządowi. CargoNews publikuje pełną treść komunikatu Stowarzyszenia.

Sektor transportu Litwy stoi dziś wobec wyzwań strukturalnych. Unikając zmian zapewniających postęp i nie decydując się na podejmowanie niepopularnych decyzji, nasz kraj już ustępuje pola w przyciąganiu globalnych przepływów logistycznych. Jednocześnie powstają przeszkody w realizacji zobowiązań klimatycznych – „zielona transformacja” przebiega powoli. Strategiczny kurs nowego rządu na lata 2025–2030 to szansa na zmianę kierunku.

Cyfryzacja systemów celnych i systemów wydawania zezwoleń – konieczność

Cyfryzacja procedur transportowych to jedno z najpilniejszych zadań nowego rządu. Podczas gdy na świecie intensywnie wdrażane są cyfrowe operacje (wymiana danych w czasie rzeczywistym między biznesem a instytucjami państwowymi staje się normą), Litwa, niestety, ugrzęzła w papierowej biurokracji. Jaskrawym przykładem jest system zezwoleń na przewóz towarów. Choć wiele państw Europy i Azji już przeszło na cyfrowy format zezwoleń międzynarodowych, u nas wszystkie zezwolenia dwustronne nadal pozostają papierowe, a wymiana z ponad 30 krajami odbywa się faksem lub pocztą. W takich warunkach niemożliwe jest zapewnienie skutecznej kontroli – papierowe dokumenty łatwo sfałszować.

Nie mniej ważna jest modernizacja procedur celnych. Obecnie, zamiast ułatwiać tranzyt, służba celna często działa odwrotnie: ograniczając liczbę posterunków, jednocześnie wprowadza nowe zakazy i restrykcje, rzadko konsultując się z biznesem. Skutki są oczywiste: kolejki na granicach, spowolnienie przewozów, a czasem krajowe przepisy stają się dla firm barierą nie do pokonania. W rezultacie pod znakiem zapytania stają przepływy tranzytowe przez Litwę, a wraz z nimi miejsca pracy, wpływy budżetowe i nawet teoretyczna możliwość stania się „hubem” handlu między Azją a Europą.

Dlatego konieczna jest pilna cyfryzacja zarówno systemów celnych, jak i systemów wydawania zezwoleń. Od 1 stycznia 2026 roku wszystkie kwoty EKMT będą wydawane wyłącznie w formie cyfrowej, a w 2027 roku na poziomie UE wejdzie w życie rozporządzenie eFTI, nakazujące wymianę danych towarowych w formie elektronicznej. Litwa nie powinna gonić, lecz przewodzić w tym procesie. Bariery biurokratyczne i papierowe procedury są nie do przyjęcia. Nowy rząd powinien w pierwszej kolejności inwestować w cyfryzację i zwiększanie efektywności kontroli transportowych, aby zmniejszyć obciążenia administracyjne dla biznesu i zapewnić przejrzyste operacje w czasie rzeczywistym. To obniży koszty transportu i pozwoli litewskiemu biznesowi konkurować z globalnymi liderami logistyki.

Ryzyko zatrzymania zielonej transformacji

Litwa, podobnie jak inne państwa UE, zobowiązała się do 2030 roku zmniejszyć emisje sektora transportu o 14 % w porównaniu z 2005 rokiem. Jednak rzeczywistość jest daleka od tego celu: w ciągu ostatnich 20 lat emisje niemal się podwoiły i nadal rosną. Bez dodatkowych działań osiągnięcie redukcji nie będzie możliwe. Według obliczeń Ministerstwa Środowiska, nawet przy uwzględnieniu zaplanowanych już działań Litwie może zabraknąć około 4,6 mln ton kwot CO2 w latach 2021–2030, co będzie kosztować państwo około 368 mln euro rocznie. To znacznie więcej niż wyniosłyby inwestycje w realne zielone inicjatywy – rozwój infrastruktury ładowania, odnowienie transportu publicznego, stworzenie stref niskoemisyjnych czy czasowe ulgi podatkowe dla czystego transportu.

Niestety, zamiast nowych działań na rzecz ograniczenia emisji, obserwujemy inicjatywy zmniejszające ambicje już zaplanowanych projektów. Na przykład strefy niskoemisyjne w miastach były uznane za ważny element strategii klimatycznej. Zgodnie z rozporządzeniem rządu z 2025 roku, mogły one zmniejszać emisje o ponad 100 tys. ton CO2 ekw. rocznie. Obecnie jednak proponuje się, aby miasta same decydowały, czy takie strefy wprowadzać, co oznacza, że cel może nie zostać osiągnięty.

Nowy rząd nie powinien obniżać ambicji ekologicznych. Przeciwnie – należy realizować i wzmacniać środki klimatyczne. Każde opóźnienie dziś oznacza znacznie wyższe koszty jutro (np. zakup kwot CO2 za setki milionów).

Nietrafne wykorzystanie funduszy na transformację transportu

Problem ostatnich lat nie polega na braku środków, lecz na ich nietrafnym wykorzystaniu. Środki unijne i krajowe przeznaczone na sektor transportu kierowane są na inne zadania, ponieważ transport wciąż nie został uznany za priorytet państwa. W rezultacie – brak koordynacji polityki klimatycznej na poziomie rządu. Decyzje pozostawiono Ministerstwu Środowiska, które nie może nakazywać innym resortom, co mają robić. W efekcie środki są wydawane fragmentarycznie lub przesuwane do bardziej „pilnych” obszarów.

Nowa strategia potrzebuje celowych inwestycji: cyfryzacji infrastruktury drogowej, modernizacji centrów logistycznych, odnowienia transportu publicznego, rozwoju sieci paliw alternatywnych.

Sztuczne bariery dla czystego transportu

Na świecie szybko rozwijają się modele inteligentnego i czystego transportu, podczas gdy na Litwie takie inicjatywy grzęzną. Hamuje je biurokracja i długie procedury uzgodnień. Ignorowane są nawet zachęty podatkowe, które kosztowałyby budżet niewiele, a zapewniłyby przełom: szybsze wprowadzanie samochodów elektrycznych, niższe koszty zanieczyszczeń i czystsze powietrze.

W 2025 roku samochody elektryczne stanowią zaledwie ~2 % parku krajowego. Bez realnych zachęt dla mieszkańców, reformy transportu publicznego i wsparcia dla czystego transportu ciężarowego przełomu nie będzie.

Brak priorytetu dla sektora transportu

Głównym problemem jest to, że innowacyjny i zrównoważony transport na Litwie wciąż nie stał się priorytetem. Doprowadziło to do utraty przepływów tranzytowych, wzrostu kosztów i spadku konkurencyjności. Ignorowanie sektora drogo kosztuje: utraconą konkurencyjnością, niewykorzystanymi inwestycjami, słabszym wizerunkiem międzynarodowym.

Najbliższe lata będą decydujące: albo ostatecznie tracimy przewagę konkurencyjną, albo stajemy się liderem regionu w zakresie innowacji i efektywności transportu. Nowy rząd powinien odważnie nazwać transport swoim priorytetem i działać odpowiednio – tego wymagają zarówno interesy ekonomiczne kraju, jak i nasze zobowiązania międzynarodowe.

Rugilė Andziukevičiūtė-Buzė
Dyrektor Litewskiego Stowarzyszenia Innowacji Transportowych