Litwa ogłasza wojnę z przeładowaniem: 18 wag automatycznych, dziesięciokrotny wzrost budżetu na kontrolę i mandaty pocztą

Litewski minister transportu i komunikacji Juras Taminskas ogłosił uruchomienie programu „STOP niszczeniu dróg”. Do 2028 roku na litewskich drogach pojawi się 18 automatycznych, dynamicznych wag dla ciężarówek, a finansowanie funkcji kontrolnych Litewskiej Administracji Bezpieczeństwa Transportu (LTSA) wzrośnie dziesięciokrotnie.

Skala problemu: co czwarta ciężarówka jedzie z przeładowaniem

Litwa to ważny węzeł tranzytowy krajów bałtyckich. Głównymi magistralami kraju przejeżdża codziennie ponad 18 tysięcy pojazdów ciężarowych. Znaczna ich część porusza się z przekroczeniem dopuszczalnej masy.

Dane przedstawione przez państwowego operatora dróg Via Lietuva są uderzające. W latach 2019–2024 na punktach kontrolnych zważono ponad 92 miliony pojazdów. Z tego 21,7% stanowiły pojazdy ciężarowe. Analiza wykazała: w 2024 roku około 25% ciężarówek naruszało normy dotyczące masy całkowitej lub nacisków na osie. W niektórych przypadkach dopuszczalna waga była przekroczona dwukrotnie.

Zasady na Litwie są standardowe dla UE: maksymalna masa ciężarówki z przyczepą – do 40 ton, nacisk osi napędowej – nie więcej niż 11,5 tony, pozostałych osi – do 10 ton.

Modestas Lukošiūnas, kierownik działu obsługi infrastruktury w Via Lietuva, zwraca uwagę na konkretne skutki: przeładowane ciężarówki szczególnie szybko niszczą drogi regionalne i lokalne, które po prostu nie są przystosowane do intensywnego ruchu ciężkiego transportu. Latem, gdy asfalt nagrzewa się do 60°C, na nawierzchni pojawiają się koleiny, fale, wyboje i pęknięcia. Krawędzie drogi zaczynają się kruszyć. To nie tylko niszczy infrastrukturę – to bezpośrednie zagrożenie dla bezpieczeństwa ruchu.

Ważny jest również aspekt ekonomiczny. Według szacunków dyrektora generalnego AB „Kelių priežiūra” (firmy zajmującej się utrzymaniem dróg) Audriusa Vaitkusa, z powodu przeładowania faktyczny okres eksploatacji konstrukcji drogowych skraca się o 20–30%. A remonty stają się coraz droższe.

Należy tu uwzględnić jeszcze jeden czynnik: litewskie drogi i tak są niedoinwestowane pod kątem remontów. Zgodnie z normami górna warstwa asfaltu powinna być wymieniana co 20 lat, a na drogach ekspresowych projektowany termin to około 30 lat. W praktyce, z powodu chronicznego niedofinansowania, wiele odcinków jest eksploatowanych przez 40–50 lat bez remontu kapitalnego. Przeładowanie przyspiesza degradację i tak już osłabionej nawierzchni.

Dlaczego kontrola do tej pory nie działała

Do niedawna Litwa kontrolowała przeładowanie ciężarówek za pomocą wag statycznych. Inspektorzy LTSA zatrzymywali tiry i ważyli je na miejscu. Rezultat? Średnio około trzech pojazdów dziennie w latach 2017–2024.

Na cały kraj przypada około 20 inspektorów LTSA, którzy zajmują się nie tylko kontrolą wagową, ale także sprawdzaniem czasu pracy i odpoczynku kierowców, stanu technicznego pojazdów oraz dokumentów. Zasobów ewidentnie brakuje.

Oto co pokazują liczby. W ciągu pierwszych dziewięciu miesięcy 2025 roku LTSA skontrolowała ponad 12 tysięcy ciężarówek. Odnotowano nieco ponad 200 przypadków przekroczenia masy. Stowarzyszenie „Litewskie Drogi” (Lietuvos keliai) przedstawia zupełnie inny obraz. Jego dyrektor wykonawczy Šarūnas Frolenko wskazuje: automatyczne wagi zainstalowane na magistrali A1 Wilno–Kowno–Kłajpeda (które na razie nie mają uprawnień do wystawiania mandatów) rejestrują 700–800 przypadków przekroczenia masy dziennie.

„To, że LTSA wykryła nieco ponad 200 naruszeń w ciągu roku, jest przykładem niedziałającej kontroli” – konstatuje Frolenko.

Istnieje też inna przyczyna nieefektywności. Przewoźnicy aktywnie korzystają z mediów społecznościowych. Na Facebooku istnieją wyspecjalizowane grupy, w których kierowcy w czasie rzeczywistym ostrzegają się nawzajem o tym, gdzie aktualnie pracują inspektorzy. Niektórzy ludzie nawet celowo śledzą przemieszczanie się kontrolerów. Zastępca dyrektora LTSA Tomas Kolendo przyznawał: „Naprawdę trudno nam zatrzymać naruszającego przepisy, ponieważ nas unikają i szukają dróg objazdowych”.

Program „STOP niszczeniu dróg”: co konkretnie jest planowane

Minister Taminskas zapowiedział kompleksowe podejście. Oto jego kluczowe elementy:

18 wag automatycznych w trzy lata

Via Lietuva planuje corocznie instalować sześć dynamicznych stacji wagowych. Do 2028 roku ich łączna liczba osiągnie 18. Na projekt w 2026 roku przedsiębiorstwo przeznacza 6 milionów euro.

Mowa o technologii WIM (Weigh-in-Motion) – ważeniu w ruchu. Czujniki wbudowane w nawierzchnię drogi określają masę każdej osi ciężarówki oraz masę całkowitą bez zatrzymywania pojazdu. Kamery rejestrują numery rejestracyjne. System działa przez całą dobę.

Konkretne punkty instalacji Via Lietuva obiecuje opublikować po zakończeniu analiz. Wiadomo już jednak, że wagi mają pojawić się m.in. na czteropasmowym odcinku Via Baltica od Kowna do granicy z Łotwą. Minister Taminskas zauważył, że na nowym odcinku Via Baltica od granicy z Polską do Kowna widoczne są już koleiny – i nie wiadomo, dlaczego od samego początku nie zainstalowano tam wag.

Automatyczne mandaty – „jak fotoradary”

Kluczowa innowacja to przejście na automatyczną rejestrację naruszeń. Taminskas użył bezpośredniego porównania do fotoradarów. Czujniki będą rejestrować przeładowanie, a protokoły będą wystawiane automatycznie. Przewoźnik dowie się o mandacie z listu post factum. Ominięcie takiego systemu, w przeciwieństwie do inspektora na poboczu, jest znacznie trudniejsze.

Dziesięciokrotny wzrost finansowania LTSA

LTSA otrzyma dziesięć razy więcej środków na wykonywanie funkcji kontrolnych. Na 2025 rok z programu finansowania utrzymania i rozwoju dróg (KPPP) wydzielono już dodatkowe 2 miliony euro. Inspektorzy będą pracować przez całą dobę, kupowana jest nowa flota samochodowa do kontroli wyjazdowych.

Memorandum z przewoźnikami

Ministerstwo tworzy rozszerzoną grupę roboczą z udziałem innych resortów i stowarzyszeń branżowych. Planowane jest podpisanie memorandum „STOP niszczeniu dróg”, w ramach którego przewoźnicy i firmy odbierające towary dobrowolnie zobowiążą się do niedopuszczania do przeładowania.

E-tolling: kolejna część układanki

Równolegle z kontrolą wagową Litwa uruchamia system elektronicznej opłaty drogowej dla transportu ciężkiego – e-tolling.

Na początku lutego 2026 roku Via Lietuva podpisała kontrakt o wartości 13,4 miliona euro (bez VAT) z austriacką firmą Kapsch TrafficCom. Jest to pierwszy na świecie przetarg publiczny przewidujący obsługę opłat drogowych za pośrednictwem aplikacji mobilnej na smartfonie.

System obejmie 2 851 kilometrów litewskich dróg i będzie dotyczył wszystkich pojazdów o masie powyżej 3,5 tony. Będzie działał na zasadzie płatności za faktycznie przejechany dystans – zamiast obecnych winiet. Uruchomienie zaplanowano na początek 2027 roku.

„Podpisanie tej umowy to punkt zwrotny: po pięciu latach zastoju projekt e-tolling w końcu jest realizowany. Litwa stanie się pierwszym krajem bałtyckim, który wdroży elektroniczną opłatę drogową” – oświadczył minister Taminskas.

Dla przewoźników e-tolling oznacza przejście od stałego kosztu winiety do modelu „kto więcej jeździ i zanieczyszcza – ten więcej płaci”. Poza stroną finansową system pośrednio sprzyja kontroli przeładowania: infrastruktura e-tolling potencjalnie może zostać zintegrowana z czujnikami wagowymi. O tej możliwości otwarcie mówią eksperci branżowi i przedstawiciele stowarzyszenia „Litewskie Drogi”.

Warto zauważyć: projekt e-tolling planowany był od 2021 roku, ale został zablokowany przez spory sądowe z wykonawcami. Teraz wybrano model wynajmu systemu (a nie jego tworzenia od zera), co przyspiesza proces. System firmy Kapsch TrafficCom działa już w Skandynawii, Szwajcarii, Austrii, Francji, Hiszpanii, Portugalii i Bułgarii.

Co to wszystko oznacza dla przewoźników

Litwa to duży rynek dla międzynarodowych przewoźników, zwłaszcza z Polski i krajów bałtyckich. Kraj leży na kluczowych trasach tranzytowych, w tym Via Baltica. Nowy system kontroli dotknie wszystkich pracujących na kierunku litewskim.

Przewoźnicy powinni wziąć pod uwagę kilka kwestii:

• Po pierwsze, automatyczne wagi nie pozostawiają miejsca na „manewry objazdowe”. Gdy czujniki są wbudowane w jezdnię i pracują stale, ostrzeżenia w mediach społecznościowych tracą sens.

• Po drugie, automatyczne wystawianie mandatów oznacza, że kara stanie się nieunikniona. Do tej pory naruszających przepisy odstraszało raczej prawdopodobieństwo złapania, a nie wysokość mandatu. Teraz te proporcje się zmieniają.

• Po trzecie, wraz z uruchomieniem e-tolling w 2027 roku koszty transportu na kierunku litewskim wzrosną. Winieta zostaje zastąpiona opłatą za kilometr. Dla tych, którzy pokonują duże przebiegi po litewskich drogach, jest to istotna zmiana.

• Po czwarte, stowarzyszenie „Litewskie Drogi” proponuje rozszerzenie odpowiedzialności za przeładowanie nie tylko na przewoźników, ale i na nadawców ładunków. Jeśli takie zmiany w przepisach wejdą w życie, przebuduje to cały łańcuch odpowiedzialności.

Kontekst: Litwa nie jest osamotniona

Litwa podąża za ogólnoeuropejskim trendem. Polska również przygotowuje się do wdrożenia automatycznych systemów WIM – w 2024 roku Główny Inspektorat Transportu Drogowego (GITD) przeprowadził testowe pomiary na poligonie Nowa Wieś na autostradzie A1. Niemcy budują 16 punktów wagowych na najbardziej obciążonych autostradach. Francja aktywnie korzysta z systemów WIM od wielu lat.

Logika wszędzie jest jedna: kontrola ręczna jest nieefektywna, a systemy automatyczne pozwalają sprawdzić każdą ciężarówkę, a nie co tysięczną. Dane pokazują, że tam, gdzie kontrola jest zaostrzana – liczba naruszeń spada.

Chronologia wydarzeń

• 2017–2024 – LTSA stosuje ważenie statyczne, średnio 3 kontrole dziennie.

• 2021 – Litwa po raz pierwszy ogłasza plany wdrożenia e-tolling.

• 2021–2025 – spory sądowe z wykonawcami blokują projekt e-tolling.

• Wrzesień 2025 – LRT publikuje śledztwo o masowym przeładowaniu i nieefektywności kontroli.

• Listopad 2025 – Via Lietuva ogłasza plany instalacji wag do 2027 roku, przeznacza 6 mln euro na 2026 rok.

• Początek 2026 – minister Taminskas uruchamia program „STOP niszczeniu dróg”.

• Luty 2026 – podpisanie kontraktu z Kapsch TrafficCom na system e-tolling (13,4 mln euro).

• 2026–2028 – instalacja 18 dynamicznych stacji wagowych (po 6 rocznie).

• Początek 2027 – planowane uruchomienie systemu e-tolling.